Levendbarende tandkarpers

Levendbarende tandkarpertjes zijn visjes die geen eieren leggen, maar levende jongen baren, net als wij. Dat houdt in dat de jongen die geboren worden al een vrij lange tijd aan het ontwikkelen zijn geweest, met als resultaat dat de jongen kant en klaar ter wereld komen. Bij eierleggers willen de jongen wel eens zeer kwetsbaar zijn vlak na de geboorte, maar bij levendbarenden kunnen de jongen vrijwel onmiddellijk wegzwemmen. En dat is maar goed ook, want zoals bij alle andere vissen betekent een klein wezentje dat wegzwemt vaak maar één ding: voedsel! Dat kant en klaar geboren worden heeft dus als voordeel dat de jongen al onmiddellijk zelfstandig zijn. Levendbarenden hoeven dus niet al te veel eieren per keer te bevruchten.

Het bevruchten van de eieren heeft natuurlijk wel wat meer voeten in de aarde. Het mannetje moet daarvoor een voortplantingsorgaan hebben. Dat orgaan is een aangepaste naleving, de vin die op de scheiding van lichaam en staart aan de onderzijde van de vis hangt. De vinstralen van deze vin zijn vaak verlengd en verstevigd, zodat deze vin in de geslachtsopening van het vrouwtje gebracht kan worden om zo het sperma over te brengen. De eitjes worden in het vrouwtje bevrucht en zij houdt die eieren bij zich, tot deze uitkomen. Soms komt het dus voor dat er gewoon een eitje “gelegd” wordt, dat onmiddellijk uitkomt en er een klein visje wegzwemt.

Deze procedure zorgt ervoor dat het vrouwtje een zekere invloed kan uitoefenen op het voortplantingsproces. Bij levendbarende tandkarpertjes is het vaak zo dat het vrouwtje de partner kiest. Wanneer zij niet van een mannetje gediend is, zwemt zij gewoon weg! Een eierleggende vis kan dat niet doen. Wanneer het vrouwtje de eieren heeft gelegd kan elk mannetje daar in principe bij.

Nu zijn er verschillende hindernissen te nemen om een bevruchting voor elkaar te krijgen. Wanneer het mannelijke geslachtsorgaan, gonopodium of andropodium genoemd, lang genoeg is kan het mannetje het naar voren slingeren en gewoon het puntje naar de geslachtopening van het vrouwtje mikken. Het vrouwtje hoeft nu alleen nog maar even stil te staan...

Bij mannetjes met een kleiner gonopodium is wat meer actie nodig. Deze mannetjes hebben wat meer medewerking van het vrouwtje nodig. Bij deze visjes zal het mannetje een paringsritueel op moeten voeren om het vrouwtje in de stemming en in een bepaalde positie te krijgen. Gelukkig voor ons doen de mannetje een soms uitgebreide dans, met bijpassende danskleuren. De vaak prachtig gekleurde mannetjes zullen al pronkend en pralend het vrouwtje het hof maken, hetgeen een fascinerend schouwspel kan zijn. Bij de guppy, in al zijn briljante verschijningsvormen, heeft dat niet alleen tot veel onderzoek naar het gedrag geleid, maar ook naar de manieren van overdracht van de mooie kleuren van generatie op generatie (de genetica). Dit zijn allemaal bonussen van onze hobby!

Bij de vrouwtjes heeft dit ook tot interessante ontwikkelingen geleid. Waar het vrouwtje in principe alleen een soort broedmachine kan zijn waar de eieren worden bewaard tot zij uitkomen, kan het ook zijn dat het vrouwtje de jongen extra voeding toedient tijdens de zwangerschap. Bij veel goodeïden en ook bij sommige soorten van poeciliïden (o.a. Heterandia formosa, verschillende Poeciliopsis soorten, Poecilia picta en Poecilia branneri) ontwikkelt zich een soort van placenta en navelstreng aan de jongen, iets waar tegenwoordig veel onderzoek naar geschiedt. Het kan iets leren over de manier waarop ook wij, als zoogdieren, zijn ontstaan! Maar onze visjes zijn zelfs een stapje verder gegaan. Waar wij mensen zwanger zijn van een enkel jong, of van enkele foetussen tegelijk, kunnen visjes als Heterandria formosa zwanger zijn van jongen van verschillende leeftijden. Deze foetussen zijn het resultaat van super-foetatie! Wanneer het vrouwtje een jong meedraagt, wordt er gewoon nog een eitje bevrucht en is het vrouwtje nogmaals zwanger... terwijl zij dus al zwanger was. Dat kan meerdere malen voorkomen, zodat ook de geboorten over enkele dagen uitgespreid kunnen worden. Een vreemde bedoening, maar reuze interessant.

Een ander vreemd gegeven is het feit dat vrouwtjes na een copulatie niet al het sperma in één enkele keer gebruiken, maar een gedeelte opslaan voor moeilijker tijden. Wanneer deze vrouwtjes dus zwanger zijn van mannetje 1, dan zullen zij de kinderen van dit mannetje op de wereld zetten. Wanneer zij vervolgens gecopuleerd hebben met mannetje 2, dan wil dat niet zeggen dat de volgende kinderen van mannetje 2 zijn: zij kan de nieuwe eitjes bevrucht hebben met het sperma van mannetje 1. Hier geldt dus heel sterk: wie het eerst komt, het eerst maalt!

Wanneer iemand mij daarom vraagt waarom ik mij met deze hobby bezighoud, hoeft daarom alleen maar het bovenstaande te lezen en kan zich daarna met mij blijvend verbazen over de vele prachtige dingen die zich afspelen in mijn aquarium...

Had ik eigenlijk al gemeld dat er ook een soort is die alleen uit vrouwtjes bestaan? Hoe bizar is dat?